حيرت و گمراهى سرگردان بودند و در فتنه و جهل و فساد غوطه‌ور ، هوا و هوس‌هاى سركش ، آنها را به‌سوى خود جذب كرده ، تكبّر و خودخواهى آنها را از جادّه حق دور ساخته بود ؛ جهل و نادانى آنها را سبك مغز بارآورده و در كارهاى خود مضطرب و حيران ساخته و به جهل و نادانى مبتلا بودند ، در اين هنگام پيامبر صلى الله عليه و آله در نصيحت و اندرز آنها كوشش كرد و آنان را به راه راست رهنمون و به‌سوى حكمت و دانش و موعظهء نيكو دعوت كرد . » « 1 » : « با آمدن پيامبر صلى الله عليه و آله نعمت ، پر و بال كرامت خود را بر آنها گسترد و نهرهاى مواهب خود را به‌سوى آنان جارى نمود و آيين حق با تمام بركاتش آنها را در برگرفت در ميان نعمت‌ها غرق گشتند و در دلِ يك زندگانى خرّم ، شادمان شدند . امور آنان در سايه قدرت كامل استوار گرديد و در سايه عزّتى پيروز قرار گرفتند و حكومتى ثابت و پايدار نصيبشان گرديد . پس آنان حاكم و زمامدار جهانيان شدند و سلاطين روى زمين گشتند و مالك و فرمانرواى كسانى شدند كه قبلًا بر آنها حكومت مىكردند و قوانين و احكام را درباره كسانى به اجرا گذاشتند كه قبلًا در مورد خودشان اجرا مىنمودند . كسى قدرت درهم‌شكستن نيروى آنان را نداشت و احدى خيال مبارزه با آنان را درسر نمىپروراند . » « 2 » : « جهان به او [ محمّد صلى الله عليه و آله ] روشن گشت درحالى كه گمراهى مرگبار و جهالت وحشتناك همه را در تسخير خود داشت . » « 3 » آن‌كه عالم را ز شرك و جهل و حيرانى رهاند * با فروغ دانش و دين ، آن دلِ داناستى « 4 » قرآن كريم به‌عنوان « دين مدوّن » تئورى مبارزه و تجديد ساختارهاى اعتقادى و اجتماعى را به‌عهده داشت و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با الهام گرفتن از وحى ، برنامه‌هاى اصلاحى خود را پيش مىبرد و قرآن روشنگر و مبيّن هر مبهمى بود : « وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْيَناً لِكُلِّ

--> ( 1 ) - نهج‌البلاغه ، خطبهء 95 . ( 2 ) - همان ، خطبهء 192 . ( 3 ) - همان ، خطبهء 151 . ( 4 ) - ديوانِ مرحوم مهدى الهى قمشه‌اى ، ص 298 .